´╗┐´╗┐ Ana Sayfa ┬╗ Cumhuriyet Gazetesi Cuma Kitaplar─▒ ┬╗ Avrupa ile Asya Aras─▒ndaki Adam: Gazi Mustafa Kemal ÔÇô IV : 31


AVRUPA ─░LE ASYA ARASINDAK─░ ADAM: GAZ─░ MUSTAFA KEMAL ÔÇô IV

DAGOBERT VON MIKUSCH


B├Âylece hareketin neyi ama├žlad─▒─č─▒ a├ž─▒k├ža ifade edilmi┼č olmaktayd─▒. Burada s├Âz konusu olan K├╝rt ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ de─čildi; hareket do─črudan do─čruya yeni d├╝┼č├╝ncelere kar┼č─▒, Do─čunun ÔÇťAvrupal─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒naÔÇŁ kar┼č─▒ genel bir sald─▒r─▒yd─▒. Eski ─░sl├ómiyet'in, Bat─▒'dan gelme kurtulu┼č ├žarelerine kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒yd─▒; k─▒sa s├╝re ├Ânce Afganistan'da da─čl─▒ oymaklar─▒n giri┼čti─či kar┼č─▒ devrime -├žok daha b├╝y├╝k ├žapta olmak ├╝zere- benzerlik arz ediyordu.
Gen├ž T├╝rk Devleti i├žten hen├╝z yeterince sa─člamla┼čm─▒┼č durumda de─čildi; ┼čimdi de din adamlar─▒ z├╝mresi, d├╝┼čmanca bir tav─▒rla kar┼č─▒s─▒na dikilmi┼č bulunuyordu. Gericilik K├╝rt b├Âlgesinden b├╝t├╝n ├╝lkeye s─▒├žrayabilirdi. Eski inan├žlar u─čruna m├╝cadele, ate┼čleyici bir parolayd─▒; genel bir i├ž sava┼ča s├╝r├╝kleyebilir; Afganistan'da reformlar yapmak isteyen kral─▒n yazg─▒s─▒na benzer bir yazg─▒y─▒, cumhuriyetin kurucular─▒na da haz─▒rlayabilirdi.
Ku┼čkusuz K├╝rt isyan─▒n─▒n ipleri, Anadolu'nun tutucu ve gerici merkezleri ├╝zerinden ─░stanbul'a kadar uzan─▒yordu. Ankara'n─▒n ileri s├╝rd├╝─č├╝ gibi, bu harekette ─░ngiltere'nin parma─č─▒ oldu─ču sav─▒ kan─▒tlanmam─▒┼čt─▒r. Bununla birlikte Londra, Kemalist h├╝k├╝metin K├╝rt hareketiyle, tam da Musul anla┼čmazl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda zor duruma d├╝┼čmesini, herhalde hi├ž de naho┼č bulmam─▒┼čt─▒r.
Bu anla┼čmazl─▒kta ─░ngiltere i├žin birinci derecede ├Ânemli olan, ├žok kimsenin sand─▒─č─▒ gibi, petrol yataklar─▒n─▒ ele ge├žirmek de─čildi. Bu zengin yeralt─▒ servetinin ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒ ─░ngiltere, ─░ran'da oldu─ču gibi, b├Âlge T├╝rk egemenli─činde kalsa bile yine sa─člayabilirdi. Daha ├žok K├╝rtlerle Araplar─▒n oturdu─ču Musul ili, Dicle'nin iki taraf─▒ndan bulunuyordu; Do─ču Anadolu yaylas─▒ndan gelen ─▒rmak burada Mezopotamya ovas─▒na girmekteydi. B├Âlge stratejik a├ž─▒dan Ba─čdat ve Basra'ya kadar b├╝t├╝n Mezopotamya'ya egemendi; ayn─▒ ┼čekilde do─ču y├Ân├╝nde ─░ran'a, bat─▒ y├Ân├╝nde Akdeniz'e ba─člant─▒y─▒ sa─čl─▒yordu. Arap topraklar─▒nda kurdu─ču kara k├Âpr├╝s├╝n├╝ tehdit eder bir konumda olmas─▒ndan dolay─▒, Britanya ─░mparatorlu─ču bu ilden vazge├žmek istemiyordu, vazge├žemezdi de. Zaten Londra d├╝nyadaki durumunun g├╝venli─či i├žin neyi zorunlu g├Ârm├╝┼čse, onu so─čukkanl─▒ ve inat├ž─▒ politikas─▒yla hep elde etmi┼čti. Zaman zaman sava┼č tehlikesinin b├╝y├╝mesine kadar varan, ├že┼čitli olaylardan ve bunal─▒mlardan sonra, anla┼čmazl─▒─č─▒ ├ž├Âz├╝mlemesi kendisine havale edilen Uluslar Birli─či - Cemiyet-i Akvam, Musul b├Âlgesinin -asl─▒nda ─░ngiltere'nin himayesinde bulunan- Irak krall─▒─č─▒n─▒n pay─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ kararla┼čt─▒rd─▒. T├╝rkiye hakem karar─▒n─▒ ge├žerli saymad─▒. Anla┼čmazl─▒k 1926 y─▒l─▒na kadar s├╝rd├╝. Sonunda T├╝rk D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Tevfik R├╝┼čt├╝ Bey'in becerikli giri┼čimiyle bir uzla┼čmaya var─▒ld─▒. T├╝rkiye -petrol ├╝retiminden belirli bir pay kar┼č─▒l─▒─č─▒nda- Musul b├Âlgesinden vazge├žti, ama bu ┼čekilde g├╝ney s─▒n─▒r─▒n─▒n g├╝venli─čini ve garantisini elde etti.
K├╝rt b├Âlgesindeki ayaklanma ├žok h─▒zla ├Ânemli ba┼čar─▒lar sa─člam─▒┼čt─▒. Cumhuriyetin b├╝t├╝n g├╝neydo─ču kesimine yay─▒ld─▒.
Ankara kar┼č─▒ ├Ânlemler almakta gecikmedi. Be┼č t├╝men seferber ederek isyan b├Âlgesine g├Ânderdi. Fakat birliklerin y├╝r├╝y├╝┼č├╝ ve hareketleri, ├žok sarp da─člar─▒n yol vermeyi┼či y├╝z├╝nden, b├╝sb├╝t├╝n durmasa bile, yava┼č oluyordu. ─░syan─▒n bast─▒r─▒lmas─▒nda ba┼člang─▒├žta ba┼čar─▒l─▒ olunamad─▒.
K├╝rt ayaklanmas─▒na kar┼č─▒ h├╝k├╝metin ald─▒─č─▒ ├Ânlemler ve sorumlu ba┼čbakan Fethi Bey'in a├ž─▒klamalar─▒ Millet Meclisi'nce onayland─▒; yeniden sa─čl─▒─č─▒na kavu┼čmu┼č bulunan ─░smet Pa┼ča da ba┼čbakan─▒ destekledi. Fakat birka├ž g├╝n sonra hi├ž beklenmedik bir de─či┼čiklik oldu.
Halk Partisi grubunun bir oturumunda, Fethi Bey birden kendi partili arkada┼člar─▒n─▒n -g├Âr├╝n├╝┼če bak─▒l─▒rsa ├Ânceden haz─▒rlanm─▒┼č- bir h├╝cumuyla kar┼č─▒la┼čt─▒. Kendisi K├╝rtler kar┼č─▒s─▒nda etkili ve enerjik ├Ânlemler almamakla su├žland─▒; bunun kan─▒t─▒ da askeri harek├ót─▒n ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒yd─▒. Fethi Bey b├Âlgesel bir bask─▒ uygulayarak, ho┼čg├Âr├╝l├╝ davran─▒┼člarla K├╝rtleri cumhuriyetle bar─▒┼čt─▒rmay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼č olmal─▒d─▒r. ├çok sert tart─▒┼čmalar cereyan etti, hatta tabancayla ate┼č edilecek kadar ├ž─▒─č─▒r─▒ndan ├ž─▒kt─▒. (Bereket versin kimseye bir ┼čey olmad─▒.) En sonunda da Mustafa Kemal, kendi ba┼čbakan─▒ aleyhinde konu┼čtu. Fethi Bey ayn─▒ gene
«   01   ...    21   22   23   24   25   26   27   28   29   30   31   32   33   34   35   36   37   38   39   40   41   ...    52   »   


´╗┐