´╗┐´╗┐ Ana Sayfa ┬╗ Cumhuriyet Gazetesi Cuma Kitaplar─▒ ┬╗ Kemalizmde ve Kemalizm Sonras─▒nda T├╝rk Kad─▒n─▒ - II : 04


KEMAL─░ZMDE VE KEMAL─░ZM SONRASINDA T├ťRK KADINI - II

DR. BERNARD CAPORAL


ÔÇťUcu buca─č─▒ g├Âr├╝nmeyen alanda derin ve sa─č─▒r bir homurtuyla korkun├ž bir insan seli ak─▒yor, ak─▒yordu; alan─▒n yaln─▒zca ├žok kalabal─▒k olan ortas─▒ hareketsizdi. Bu canl─▒ insan selinin ├╝zerinde, sanki y├╝zer gibi Sultanahmet Camii'nin beyaz minareleri ve cezaevi binas─▒ y├╝kseliyordu. Evlerin damlar─▒ndan, cami avlusundaki a─ča├žlardan insan salk─▒mlar─▒ (hevenkleri) sark─▒yordu; daha da yukar─▒larda ise, beyaz minareler ├╝zerinde dalgalanan siyaha b├╝r├╝nm├╝┼č bayraklar bazen halk─▒n ba┼č─▒ ├╝zerine e─čiliyor, bazen de beyaz g├╝vercin bulutlar─▒n─▒n u├žu┼čtu─ču mavile┼čmi┼č g├Â─če do─čru u├žuyorduÔÇŽ Ayasofya taraf─▒ndan gelen herkesin dudaklar─▒ndan, T├╝rk bayraklar─▒n─▒ siyaha b├╝r├╝nm├╝┼č (siyahla ├Ârt├╝nm├╝┼č) olarak g├Ârmekten do─čan bir a─člama, zapt edilen bir h─▒├žk─▒r─▒k d├Âk├╝l├╝yorduÔÇŁ (14).
Halide Edip, k├╝rs├╝de konu┼čurken i┼čgalcilerin yapt─▒klar─▒ al├žakl─▒klar─▒, sesini sanki k─▒zg─▒n bir ate┼čte bileyerek k─▒nad─▒. Yaral─▒ anayurdunun ┼čanl─▒ ge├žmi┼čini dile getirdikten sonra, kalabal─▒kla birlikte, imparatorlu─ču kurtarmak i├žin kan─▒n─▒ d├Âkmeye ant i├žti (15).
Peki ama incelememizin birinci kesiminde de ad─▒n─▒ and─▒─č─▒m─▒z, ya┼čam─▒ ve siyasal tutkular─▒, d├Âneminin bir T├╝rk kad─▒n─▒na g├Âre ola─čan├╝st├╝ olan bu Halide Edip kimdi? 1883'te ─░stanbul'da do─čdu. ├ľnce Ceyb-i H├╝m├óyun'da memur, daha sonralar─▒ Yanya ve Bursa'da Reji M├╝d├╝r├╝ olan babas─▒, onu ├ťsk├╝dar Amerikan K─▒z Koleji'nde okuttu. Ayr─▒ca, R─▒za Tevfik'in felsefe ve sosyoloji, Salih Zeki'nin matematik derslerini izlemeye ├Âzendirdi. Daha sonra, Salih Zeki ile evlenecekti. Vak─▒f Okullar─▒'na m├╝fetti┼č atanmadan ├Ânce, k─▒z ├Â─čretmen okuluyla ba┼čkentin bir lisesinde ├Â─čretmenlik yapt─▒. 1917'de Beyrut'ta, ┼×am'da k─▒z okullar─▒ a├žt─▒; burada da m├╝fetti┼č olarak g├Ârev yapt─▒. 1918-1919'da ─░stanbul ├ťniversitesi'nde Bat─▒ edebiyat─▒ dersleri vermekle g├Ârevlendirildi. Bu mesleksel etkinliklerinin yan─▒ s─▒ra, Halide Edip, ├žok erken ya┼člarda yazarl─▒─ča y├Âneldi. Bu dergilerdeki yaz─▒lar─▒nda, kad─▒nlar─▒n haklar─▒n─▒ kesin bir kararl─▒l─▒kla savunuyordu. Yukar─▒da da de─činmi┼č oldu─čumuz gibi, kimi yaz─▒lar─▒, ├Âl├╝mle tehdit edilmesine bile neden oluyordu. Ne var ki kad─▒nlar─▒n kurtulu┼ču u─črundaki eylemi, edebiyat─▒n boyutlar─▒n─▒ a┼čm─▒┼čt─▒. Amac─▒, yeni toplumsal ya┼čama yurtta┼člar─▒n uyum sa─člamalar─▒na yard─▒m etmek olan Taali-i Nisvan adl─▒ bir dernek kurdu─čunu, daha ├Ânce g├Ârm├╝┼čt├╝k. Ulus├žu kimli─čiyle T├╝rk├ž├╝ harekete girdi, T├╝rk Ocaklar─▒'n─▒n etkinliklerine kat─▒ld─▒. ─░lk roman─▒ Yeni Turan'─▒n da kan─▒tlad─▒─č─▒ ├╝zere, Turanc─▒ ideolojinin ate┼čli bir yorumcusu oldu (16). Fakat as─▒l b├╝y├╝k ├╝n├╝n├╝ sa─člayan roman─▒, Handan'd─▒r (17). Daha sonra bir dizi ├Âyk├╝ ve roman yazd─▒. Bunlar i├žinde Ate┼čten G├Âmlek, kendisinin de kat─▒ld─▒─č─▒ Kurtulu┼č Sava┼č─▒'n─▒ yans─▒t─▒r. Ger├žekten -Sultanahmet a├ž─▒k hava toplant─▒s─▒ndaki konu┼čmas─▒ ve ulus├žu eylemlerinden dolay─▒-, saray polisince aranan Halide Edip (Ad─▒var) daha sonra ikinci evlili─čini yapaca─č─▒ Adnan Bey'le birlikte, Anadolu'ya ka├žmak zorunda kald─▒. K├Âyl├╝ k─▒l─▒─č─▒nda, saman y├╝kl├╝ bir ka─čn─▒ ile gizlice, ├ťsk├╝dar'dan Alemda─č'a ge├žip Kemalist g├╝├žlere kat─▒ld─▒lar. Halide Edip -bas─▒n ve propaganda yoluyla-, direni┼čin ├Ârg├╝tlenmesine etkin bi├žimde kat─▒ld─▒. Hatta bir s├╝re cepheye de giderek sava┼čt─▒. Ba┼č├žavu┼č r├╝tbesine eri┼čen tek kad─▒n odur.
Bu arada Mustafa Kemal'in itkisiyle Anadolu'daki kayna┼čma giderek geli┼čiyor, b├╝y├╝yordu. Pek ├žok kentlerde, i┼čgale ve galip devletlerin projelerine kar┼č─▒ M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti ├Ârg├╝tleniyordu. De─či┼čik y├Ârelerdeki bu dernekler, Mustafa Kemal taraf─▒ndan Do─ču illeri i├žin 23 Temmuz 1919 Erzurum (18), Anadolu ve Rumeli i├žin de 4 Eyl├╝l 1919 S─▒vas (19) kongrelerine ├ža─čr─▒ld─▒lar. Burada, T├╝rkiye'nin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ve birli─čini karara ba─člayan Misak-─▒ Milli kabul edildi. Sivas Kongresi Mustafa Kemal'in ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir Heyet-i Temsiliye olu┼čturdu. Oysa o s─▒ralarda, onun komutanl─▒k g├Ârevine son verilmi┼č, general r├╝tbesi de kendisinden geri al─▒nm─▒┼čt─▒.
Bu iki kentte kad─▒nlar ├Âzellikle etkin oldular. 29 Ekim 1919'da, Erzurum'da Muradiye Camii'ne topluca gidilip mevlit okundu (20), okul m├╝diresi Faika Hakk─▒ Han─▒m'─▒n s├Âylevinden sonra, sadrazama, i├ži┼čleri bakan─▒na, ba─čla┼č─▒klar─▒n ─░stanbul'daki temsilcilerine, Amerikan Senatosu'na k─▒nama telgraflar─▒ ├žekilmesi kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Erzurumlu kad─▒nlar telgraflar─▒nda, Anadolu'nun i┼čgalini ve halk─▒n k─▒y─▒lmas─▒n─▒; bu arada T├╝rklerin dostu oldu─čunu s├Âyledikleri halde, onlardan yana herhangi bir m├╝dahalede bulunmaktan ├žekinen kimi g├╝├žlerin bu davran─▒┼člar─▒n─▒ lanetliyorlard─▒ (21).
«   01   02   03   04   05   06   07   08   09   10   11   12   13   14   ...    53   »   


´╗┐