嚜選遛 Ana SayfaCumhuriyet Gazetesi Cuma Kitaplar覺T羹rk H羹manizmi - III : 02


TRK HMAN襤ZM襤 - III

PROF. DR. SUAT S襤NANOLU


kazanm覺, onlar覺 Bat覺'y覺 taklide itmi, hatta Bat覺 evrenini belli 繹l癟羹ler i癟inde tan覺ma zorunluluu ile kar覺 kar覺ya b覺rakm覺t覺r.
Kukusuz, insan覺n manevi fetihlerinin mucizeden say覺lacak ya da yaln覺zca ak覺nl覺k yaratacak sonu癟lara ulat覺覺 s繹ylenemez. 襤nsanlar bu g繹zlemi s覺k s覺k yaparlar. rnein Croce, estetiin kuram覺nda, sanat覺 bir sezi olarak kavramakla, sanat癟覺lar覺n ve ayd覺nlar覺n zaman zaman a癟覺klad覺klar覺 bir ger癟ei yinelemekten 繹teye gitmediine bizzat kendisi dikkati 癟eker (1). Bununla beraber -hakl覺 olarak belirttii gibi- bu durum sav覺n覺n deerini k羹癟羹ltmez, 癟羹nk羹 -sanat癟覺lar覺n sanat ileri ile olan yak覺n ilikileri ya da bir insan覺n olaan羹st羹 g繹zlem g羹c羹 sayesinde doan- bu sezgi niteliindeki fikri kuramsal d羹zeyde dorulayan ve bu suretle onu sanat kavram覺n覺n evrim s羹recine sokan Croce'nin kendisi olmutur. Demek oluyor ki sanat覺n sezgi olduu sav覺 ancak Croce sayesinde yal覺n bir g繹zlem ya da yank覺 uyand覺rmam覺 kiisel bir yarg覺 olmaktan 癟覺km覺 ve fikir y羹r羹ten bir d羹羹ncenin 羹r羹n羹 olarak, kavram d羹zeyine y羹kselmi, b繹ylece bilin癟li d羹羹nceler evreninde yerini alm覺t覺r.
Manevi alanda insanlar覺n elde ettikleri baar覺lar say覺lmakla bitmez. K覺saca denebilir ki insan ruhunun b羹y羹k fetihlerinin hepsi ilkel ve barbar zihniyetin i癟inde boulduu karanl覺a kar覺 kazan覺lm覺 birer yengidir; bundan, insan yarat覺l覺覺na tamam覺yla uygun d羹t羹kleri i癟in, en b羹y羹k hakikatlerin son derece yal覺n hakikatler, yani hakikatler i癟inde mucize ile en az ilikisi olan, hatta hayret uyand覺racak bir 繹zellik bile g繹stermeyen hakikatler olduu sonucu 癟覺kmaktad覺r. En b羹y羹k hakikatler insan yarat覺l覺覺n覺n g繹rkemli yal覺nl覺覺 ile ilgilidirler ve bu yal覺nl覺覺 yans覺t覺rlar.
B繹ylece insanl覺覺n -bir癟ok aamalardan ve bizzat varl覺覺n覺 tehdit eden b羹y羹k bunal覺mlardan ge癟erek- otuz y羹zy覺la yay覺lan ve deiik uluslar覺, deiik uygarl覺klar覺 kapsayan manevi evriminin tarihi g繹zden ge癟irilecek olursa, ileri s羹r羹lebilir ki bunca ac覺 deneyimler, bunca sava覺mlar, bunca 癟abalar insana kendi doal haklar覺n覺n dereceli olarak geri verilmesinden baka bir ey salam覺 deildir; ancak bu haklar覺na sahip 癟覺kma yaln覺zca doal evrenin ger癟ekler d羹zeyinde deil, ayn覺 zamanda manevi evrenin fikirler d羹zeyinde de ger癟eklemitir; 繹yle ki maddi g羹癟lerin yerini bir bir manevi g羹癟ler alm覺 ve yaam覺n doal ak覺覺nda, yaln覺zca doan覺n kendilerine c繹mert davrand覺覺 belli say覺da insan覺n rahat覺n覺 ve mutluluunu oluturan nimetler bug羹n b羹t羹n insanlar覺n ve b羹t羹n insan topluluklar覺n覺n kendilerine salayabildikleri eyler haline getirilmitir, daha dorusu getirilme yolundad覺r.
u halde insanl覺覺n b羹y羹k 繹l癟羹de haberi olmadan, bir 繹l癟羹de s覺n覺rl覺 bir ahlaksal ama癟 olarak, pek az bir 繹l癟羹de ise bilin癟li bir ideal olarak ger癟ekletirme 癟abas覺na d羹t羹羹, ger癟ekten y羹ksek ve ayn覺 zamanda a覺lacak derecede yal覺n amac覺: 襤nsan覺n, ger癟eklerin toplumsal d羹zeyinde ve bilin癟li fikirlerin manevi d羹zeyinde, kendi doal yeteneklerini 繹zg羹rce gelitirme hakk覺na yeniden kavumas覺ndan ibarettir.
Bundan, insanlar覺n 癟eitli fikir, bilim ve sanat dallar覺nda ger癟ekletirdikleri evrimin ilk otuz y羹zy覺ll覺k d繹neminin sonunda insan羹st羹 yetenekler ve meziyetler elde etmi olduklar覺 sonucunu 癟覺karmam覺z gerekir. Manevi alandaki fetihler insanlar覺 -繹eleri esasen insan覺n kendi yarat覺l覺覺nda, doal haklar覺n覺 elde etmeye ve doa ile uyuum halinde olmaya y繹nelik doal isteklerinde ezelden beri var olan- bir toplumsal, hukuksal ve siyasal d羹zene g繹t羹rm羹t羹r. Bu istekler az ya da 癟ok belirgin olabilir, hafif veya iddetle duyulabilir, bask覺lar sonucunda az ya da 癟ok sapt覺r覺lm覺 olabilir; ne olursa olsun, bu istekler, bal覺 olduu uygarl覺k s繹z konusu olmaks覺z覺n, her insan覺n i癟 d羹nyas覺n覺n derin bir k繹esinde sakl覺 durur. Bu istekler, bilin癟li bir toplumsal d羹zen taraf覺ndan dorulanm覺 birer deer, manevi birer fetih olmad覺klar覺 i癟in, insan kalbinin derinine doal eilimler bi癟iminde, yani kendi kendini ger癟ekletirmeye y繹nelmi doa bi癟iminde s覺覺n覺rlar.
Ger癟ekler alan覺nda olsun, manevi yaratmalar alan覺nda olsun, Herodotos'un yer veren uygarl覺klar en ileri uygarl覺klard覺r. Esas olarak ve hatta yaln覺zca en saf insanl覺k deerlerine dayand覺覺 i癟in, 癟ada Bat覺 uygarl覺覺n覺n ger癟ekletirdii manevi ve maddi d羹zen insan yarat覺l覺覺 ile kusursuz bir uyuum kurma amac覺n覺 g羹der.
«   01   02   03   04   05   06   07   08   09   10   11   12   ...    35   »