´╗┐´╗┐ Ana Sayfa ┬╗ Cumhuriyet Gazetesi Cuma Kitaplar─▒ ┬╗ T├╝rk H├╝manizmi - III : 03


T├ťRK H├ťMAN─░ZM─░ - III

PROF. DR. SUAT S─░NANO─×LU


┼×u halde insanlar─▒n k─▒van├ž vesilesi olan b├╝t├╝n bu deneyimin ve ilerlemenin insan─▒n do─čal yeteneklerini kuramsal bilince ├ževirmekten ba┼čka bir ┼čey ba┼čarmad─▒─č─▒n─▒ savunabiliriz. Esasen o yetenekleri ├že┼čitli insanlar ve ├že┼čitli toplumlar, de─či┼čik zamanlarda derin bir g├Âzlem ruhuna sahip olduklar─▒n─▒ kan─▒tlayarak, bulgulamas─▒n─▒ ve a├ž─▒klamas─▒n─▒ bilmi┼člerdir.
├ľrne─čin, T├╝rk halk sa─čduyusu insanca olan─▒ saptamas─▒n─▒ ve etkili g├╝zel bir ├Âyk├╝ bi├žiminde dile getirmesini bilmi┼čtir. ├ľyk├╝, ─░stanbul'da ya┼čayan o─člunu iyi bir insan olarak yeti┼čtirme umudunu yitirmi┼č ya┼čl─▒ bir kundurac─▒n─▒n ├Âyk├╝s├╝d├╝r. Kundurac─▒ o─člunun k├Ât├╝ bir hareketini g├Ârd├╝ m├╝ ba┼č─▒n─▒ sallar, ├╝z├╝nt├╝ ile: ÔÇťO─člum sen adam olamazs─▒nÔÇŁ dermi┼č. Aradan y─▒llar ge├žmi┼č bir g├╝n d├╝kk├ón─▒nda ├žal─▒┼č─▒yormu┼č, zaptiyeler gelmi┼č, yaka pa├ža vezire g├Ât├╝rm├╝┼čler. Bakm─▒┼č, o─člu vezir olmu┼č. ÔÇťG├Ârd├╝n m├╝, demi┼č o─člu, bana adam olamazs─▒n derdin; bak vezir oldum.ÔÇŁ Korkudan h├ól├ó kendine gelemeyen mutsuz ihtiyar: ÔÇťBen sana vezir olamazs─▒n demedim, adam olamazs─▒n dedimÔÇŁ demi┼č.
G├╝nl├╝k ya┼čam─▒n kazand─▒rd─▒─č─▒ deneyim T├╝rk toplumuna insan─▒ insan diye an─▒lmaya ger├žekten de─čer k─▒lan niteliklerin onun toplumdaki yerine, g├╝c├╝ne, zenginli─čine ve hatta yeti┼čtirilme bi├žimine ba─čl─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ ├Â─čretmi┼čtir. T├╝rk toplumu bu deneyimini bir ├Âyk├╝ bi├žiminde dile getirmekle yetinece─či yerde, onu sanat eserlerini yarat─▒rken esin kayna─č─▒ olarak kullanmas─▒n─▒ bilseydi, onu felsefi ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n mayas─▒ yapsayd─▒, her ku┼ča─č─▒n yeniden ele alaca─č─▒ ve yeni katk─▒larla zenginle┼čtirece─či bir inceleme konusu ederek, ├Â─čretiminin, e─čitiminin ve k├╝lt├╝r├╝n├╝n temeli ve ├Âz├╝ yapsayd─▒, klasik uygarl─▒─ča her bak─▒mdan ve t├╝m├╝yle uyan bir uygarl─▒─č─▒ kendi yurdunda geli┼čtirebilirdi.
Son olarak, Bat─▒l─▒ uygarl─▒klar toplulu─ču i├žinde tarihsel geli┼čimini ger├žekle┼čtirirken insanl─▒─č─▒n hangi amaca y├Âneldi─čini daha iyi a├ž─▒klamak ve bu geli┼čimin ├Âz├╝n├╝ daha iyi de─čerlendirmek ├╝zere, Platon'un ma─čara mythos'u ├Ârne─čince a├ž─▒klay─▒c─▒ bir mythos'a, araba-insanlar mythos'u diyebilece─čimiz bir mythos'a ba┼čvurmam─▒za izin verilsin.
Karalar─▒, denizleri, da─člar─▒, ovalar─▒, akarsular─▒ ve her ┼čeyi ile bizim d├╝nyam─▒z─▒n e┼či bir d├╝nya d├╝┼č├╝n├╝ls├╝n. ├ťzerinde her bak─▒mdan bize benzeyen insanlar ya┼čar olsun. Yaln─▒z onlar─▒n, bacak yerine, etten kemikten yapma d├Ârt tekerle─či oldu─ču ve b├╝y├╝k h─▒zlar yapabildikleri farz edilsin. Bizimkinin benzeri olan bu d├╝nyada insanlar─▒n ya┼čant─▒s─▒ nas─▒l olacakt─▒r? Bu araba-insanlar, tarih ├Âncesi zamanlardan beri do─čal yollar ├╝zerinde b├╝t├╝n h─▒zlar─▒ ile ko┼čturmaktan ba┼č d├Ând├╝r├╝c├╝ bir zevk duyarlar. O do─čal yollar ormanlarla kapl─▒ da─čl─▒k arazide her yana da─č─▒lmakta, kar┼č─▒la┼čmakta, kesi┼čmekte, ovalara inmekte, k─▒vr─▒nt─▒l─▒ dere i├žlerine dalmakta, tehlikeli d├Âneme├žlerle da─člar─▒n yama├žlar─▒na d├Âne d├Âne t─▒rmanmaktad─▒r. Araba-insanlar i├žin h─▒z do─čal bir gereksinmedir. Ama do─čal yollar, olduk├ža d├╝zg├╝n bir zemine sahip olmakla beraber, dard─▒r ve engebeli araziye uymakta, dolay─▒s─▒yla y─▒lan gibi k─▒vr─▒lmakta ve durmadan inip ├ž─▒kmaktad─▒r.
D├╝zenli bir toplum halinde ├Ârg├╝tlendikten sonra, araba-insanlar─▒n say─▒s─▒, g├╝venlik ve sa─čl─▒k ko┼čullar─▒n─▒n da iyile┼čmesi ile birden artar. Do─čal yollar ├╝zerinde trafik yo─čun bir hal al─▒r ve bunun sonucunda, ├Âzellikle b├╝y├╝k kentleri ba─člayan ve birden ├Ânemli ticaret yollar─▒ haline gelen yollarda ba┼č g├Âsteren s─▒k─▒┼č─▒kl─▒k, korkun├ž ├žarp─▒┼čmalar─▒n ve her t├╝rl├╝ kazan─▒n birbirini izlemesine neden olur. Ama sa─č nedir sol nedir hen├╝z bilmeyen araba-insanlar i├žin b├╝y├╝k h─▒zla ilerlemek vazge├žemeyecekleri bir gereksinmedir; bu y├╝zden saatte 180 kilometre h─▒zla ko┼čmaktan kendilerini bir t├╝rl├╝ alamazlar. ├ľte yandan karalar─▒ donatan do─čal yollar dar ve son derece engebeli bir araziye uymak zorunlulu─ču y├╝z├╝nden, d├Âneme├žlidir; araba insanlar─▒n yo─čun dola┼č─▒m─▒na yetecek gibi de─čildir. Yol kazalar─▒n─▒n korkun├ž oranda artmas─▒ ile ailelerin topluca yok olmas─▒na, kurbanlar─▒n yak─▒nlar─▒n─▒n kom┼ču kentlerin halk─▒na d├╝┼čman kesilmelerine ve birtak─▒m kavimlerin, o g├╝ne kadar ortak m├╝lk kabul edilen, yollardan yararlanma hakk─▒n─▒ yaln─▒z kendilerine tan─▒malar─▒na neden olur. Bunu b├╝y├╝k ├Âl├╝m kal─▒m sava┼člar─▒ izler ve b├Âylece araba-insanlar─▒n d├╝nyas─▒ ┼čiddetli bir bunal─▒ma s├╝r├╝klenmi┼č olur.
«   01   02   03   04   05   06   07   08   09   10   11   12   13   ...    35   »   


´╗┐