´╗┐´╗┐ Ana Sayfa ┬╗ Cumhuriyet Gazetesi Cuma Kitaplar─▒ ┬╗ T├╝rk H├╝manizmi - III : 07


T├ťRK H├ťMAN─░ZM─░ - III

PROF. DR. SUAT S─░NANO─×LU


B├Âylece olduk├ža garip bir durumla kar┼č─▒la┼č─▒lmaktad─▒r; buna g├Âre, Bat─▒ pratikte, somut tarihsel ya┼čam─▒nda, d├╝┼č├╝ncesinin yads─▒d─▒─č─▒ ya da bilmedi─či, ama gene de, fark─▒nda olmadan, Bat─▒l─▒ uygarl─▒klar b├╝t├╝n├╝ oldu─čunu g├Ârd├╝─č├╝m├╝z ┼ču tek tek uygarl─▒klardan ├╝st├╝n varl─▒─č─▒n kendisine g├Âsterdi─či ger├žek ama├žlara pek de ayk─▒r─▒ d├╝┼čmeyen ama├žlara y├Ânelmektedir. Bunun nedenini a├ž─▒klamak zor de─čildir: Ger├žekten hi├žbir zaman saf insan iradesi olmayan ve d├╝┼č├╝nceden farkl─▒ olarak, hi├žbir zaman b├╝t├╝n├╝yle ├Âzg├╝r olmayan, tersine tarihsel ilintiliklere s─▒k─▒ca ba─čl─▒ bulunan pratik, bazen insan olaylar─▒n─▒n mant─▒ksal ak─▒┼č─▒na daha b├╝y├╝k bir uyum g├Âsterir. ├ç├╝nk├╝ bu tarihsel ilintilikler, ku┼čkusuz b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de, yarat─▒c─▒ ruhlar─▒n ├Âzg├╝r yaratma g├╝├žlerini engelleyen rasgele g├╝├žlerin ve ge├žici gerekliliklerin ├╝r├╝n├╝d├╝rler; ama onlar, k─▒smen de olsa ├Ânceki ku┼čaklar─▒n ortaya koyduklar─▒ eserlerin bir sonucu olduklar─▒ i├žin, -insan ruhunun evrim s├╝recinin ger├žekle┼čmesini sa─člayan- belli insanlar─▒n, belli ├ževrelerin ve belli ├ža─člar─▒n ruhunun damgas─▒n─▒ ta┼č─▒rlar.
Bundan ┼ču sonucu ├ž─▒karabiliriz: ├Âzellikle manevi bunal─▒m ve ├ž├Âk├╝┼č ├ža─člar─▒nda, olaylar─▒n ak─▒┼č─▒ insanl─▒─č─▒n ger├žek ama├žlar─▒na soyut d├╝┼č├╝nceden daha y├Âneliktir; denebilir ki, b├Âyle durumlarda ger├žeklerin fikir a├ž─▒s─▒ndan de─čerlendirilebilecek ├Â─čeleri, fikirlerde bulunanlardan daha ├žok say─▒dad─▒r (2).
─░┼čte ├žok kez insanlar─▒ ve toplumlar─▒ bilin├žli olarak sa─člad─▒klar─▒ ama├žlar─▒n ├Âtesine g├Ât├╝ren gizli g├╝├ž budur. Bu gizli g├╝ce Vico 'Tanr─▒sal hikmet'; Hegel ise 'akl─▒n hilesi' (die List der Vernunft) der. Oysa o, ak─▒lca incelenebilen deney├╝st├╝ bir taraf─▒, bilinemeyecek bir yan─▒ olmayan bir insanc─▒l g├╝├žt├╝r; insanlar─▒n ├Ânceden edindikleri deneyimin az ya da ├žok somut bir bi├žimde uygulad─▒─č─▒ etkiden ba┼čka bir ┼čey de─čildir; o, sadece ├Ânceki ku┼čaklardan kalma ve hen├╝z bilin├žli d├╝┼č├╝ncenin ayd─▒nlatmad─▒─č─▒ manevi bir mirast─▒r; fakat bu miras varl─▒─č─▒n─▒ her zaman ve her yerde, insanlar─▒n manevi ve maddi b├╝t├╝n ili┼čkilerinde, duyuran bir g├╝├žt├╝r (3).
Demek ki Bat─▒ kendini ve kendi tarihsel i┼člevlerini bilin├žli bir bi├žimde tan─▒mak zorundad─▒r. Avrupa uluslar─▒ e─čer kendilerine ├Âzg├╝ uygarl─▒─č─▒n olu┼čturdu─ču ger├žekten daha b├╝y├╝k bir ger├že─če hizmet etme durumunda olduklar─▒ bilincine var─▒rlarsa (bu bilince eri┼čebilmek i├žin T├╝rk ulusunca ya┼čanan ve b├Âylece t├╝m insanlar─▒n ortak varl─▒─č─▒ olan yeni deneyimi benimsemi┼č olmak gerekir), ancak bu ko┼čulla bug├╝n sanki kendi iradelerinin d─▒┼č─▒nda s├╝r├╝klendikleri yollara ve bu arada -yukarda s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz- Avrupa'n─▒n birle┼čtirilmesi hareketine kendi iradeleri ile ve ├žok daha ba┼čka bir ruhla giri┼čme olana─č─▒n─▒ bulabilirler. ├ç├╝nk├╝ bug├╝n Avrupa uluslar─▒n─▒ Avrupa birli─či fikrine y├Ânelten, ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ sonunda meydana ├ž─▒kan siyasal durumdur; bu sava┼čtan sonra yaln─▒z kendi anakaralar─▒na de─čil, ba┼čka anakaralara da egemen olan ve d├╝nyaya egemen olma amac─▒n─▒ g├╝den devletler belirmi┼čtir. Bellidir ki Avrupa uluslar─▒ manevi bi├žimlenimlerinin temelinde bulunan de─čerlerin ortak ve evrensel nitelikte oldu─ču hakikatini g├Âz ard─▒ etmezlerse, aralar─▒nda herhangi bir ekonomik, askeri ve hatta siyasal birlikten ├žok daha sa─člam ve etkili bir birlik kurma olana─č─▒n─▒ elde edeceklerdir.
Ger├žekten, -teknik ve ekonomik etkinlikten reklamc─▒l─▒─ča kadar, siyasal ve askeri etkinli─če kadar- insanlar─▒n b├╝t├╝n giri┼čimlerinin d├╝nya ├Âl├ž├╝s├╝nde ele al─▒nd─▒─č─▒ bir s─▒rada; Bat─▒l─▒ olmayan topluluklar─▒n ya┼čam sava┼č─▒m─▒z─▒n zoru ile Bat─▒'y─▒ ├Ârnek ald─▒klar─▒ bir s─▒rada, Avrupa'n─▒n d├╝nyan─▒n kar┼č─▒s─▒na tek ve laik bir y├╝zle ├ž─▒kmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmaz bir gerekliliktir; bu y├╝zde Avrupa'n─▒n en saf ve en ├Âzl├╝ ├žizgileri belirmelidir; bu y├╝z, bir tek temele dayanmaktan do─čan ayr─▒lmaz bir birli─čin ifadesi olmal─▒ ve bu birli─čin bilincine var─▒lm─▒┼č olman─▒n ayd─▒nl─▒─č─▒n─▒ ta┼č─▒mal─▒d─▒r (4).
B├╝y├╝k ─░skender'in fetihleri sonucunda kap─▒lar─▒ ard─▒na kadar a├ž─▒lan Do─ču d├╝nyas─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒na Yunan evreni nas─▒l ─▒rklar─▒n─▒n, leh├želerinin, yerel geleneklerinin ├že┼čitlili─či ve ├žoklu─ču ile de─čil de, tek bir g├Âr├╝n├╝mle ├ž─▒km─▒┼čsa ve nas─▒l bu g├Âr├╝n├╝m Yunanl─▒l─▒─č─▒n hi├ž bir suretle kabataslak bir g├Âr├╝n├╝m├╝ olmay─▒p, tersine ├Âz├╝ yans─▒tmaya y├Ânelik ve koin├Ę dialektos'ta simgele┼čen bir g├Âr├╝n├╝m olmu┼čsa, ayn─▒ bi├žimde Bat─▒l─▒ toplumlar ulusal dillerinden ve hele ulusal ruhlar─▒ndan hi├žbir ├Âzveride bulunmaks─▒z─▒n -insanl─▒─č─▒n manevi s├╝reci oldu─čunu s├Âyledi─čimiz ┼ču tek tek uygarl─▒klar─▒n ├Âtesinde bulunan ger├že─či g├Âz ├Ân├╝nde
«   01   02   03   04   05   06   07   08   09   10   11   12   13   14   15   16   17   ...    35   »   


´╗┐