´╗┐´╗┐ Ana Sayfa ┬╗ Cumhuriyet Gazetesi Cuma Kitaplar─▒ ┬╗ T├╝rk H├╝manizmi - III : 15


T├ťRK H├ťMAN─░ZM─░ - III

PROF. DR. SUAT S─░NANO─×LU


buldu─ču evren oldu─ču ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Bunlar hep do─čru g├Âzlemlerdir; ├ž├╝nk├╝ insanc─▒l de─čerler sisteminin kaynakland─▒─č─▒ ilkeleri olu┼čturdu─čuna g├Âre Yunan d├╝┼č├╝ncesinin ├╝st├╝n derecede somut bir d├╝┼č├╝nce oldu─čundan; filoloji kavram─▒n─▒n do─čmas─▒na yol a├žma ve filoloji ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n zorunlulu─čunu kabul ettirme konusunda en g├╝├žl├╝ d├╝┼č├╝nce oldu─čundan ku┼čku duyulamaz. Yunan d├╝┼č├╝ncesi somut ├Â─čeleri bol, soyutlamalardan yoksun bir d├╝┼č├╝ncedir; t─▒pk─▒ Yunan dili gibi: Yunanca soyut isimlere ├žok ge├ž ve sanki istemeyerek yer vermi┼č olan bir dildir.
Somut ve arac─▒s─▒z ger├žekten ne anlad─▒─č─▒m─▒z─▒ daha iyi a├ž─▒klamak i├žin iki ├Ârnek verebiliriz. Yunanl─▒lar─▒n d├╝┼č├╝ncesi ve sanat─▒ arac─▒s─▒z ya┼čanm─▒┼č, ki┼čisel bir deneyimin ifadesidir; canl─▒, somutlukla duyulmu┼č duygular─▒n, arac─▒s─▒z -yani yans─▒mal─▒ d├╝┼č├╝ncenin arac─▒l─▒─č─▒ndan ge├žmemi┼č- bir ger├že─čin anlat─▒m─▒d─▒r. ├ľrne─čin, deniz sevgisi, denizcilik duygusu, Karadeniz'in g├╝venilmez dalgalar─▒nda seyreden bir takada g├Ârevli bir insanda do─čal olarak, kendili─činden do─čar. Oysa b├╝y├╝k bir transatlantikte ├žal─▒┼čan radar uzman─▒ ayn─▒ deniz sevgisini ve denizcilik duygusunu edinebilmek i├žin kuramsal d├╝zeyde geli┼čtirilmi┼č ve uzun incelemelerden sonra uygulanm─▒┼č bir e─čitimden ge├žmek zorundad─▒r. Radar uzman─▒n─▒n g├Ârevi dar s─▒n─▒rl─▒ bir mesleki alan i├žine s─▒k─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r, denizle do─črudan do─čruya ili┼čkili de─čildir. ├ľte yandan, transatlantikteki radarc─▒da denizcilik bilinci uyand─▒r─▒lmad─▒k├ža, ondan g├Ârevini tam anlam─▒ ile yapmas─▒ beklenemez.
Ayn─▒ bi├žimde, ─░.├ľ. 5. y├╝zy─▒l Atinas─▒'nda kurulu demokratik d├╝zenin de─čeri ortadad─▒r, g├Âze ├žarpacak belirginliktedir, ├ž├╝nk├╝ Atina'da belli bir ya┼ča gelen her erkek vatanda┼č bizzat Meclis'e kat─▒labilir ve bizzat s├Âz alabilir; bu ise demokrasinin yararl─▒ yanlar─▒n─▒ herkesin g├Âz├╝ ├Ân├╝ne en somut bir bi├žimde sermektir. Atina demokrasisi vatanda┼člar─▒n toplumsal s─▒n─▒flar─▒ aras─▒nda ay─▒r─▒m g├Âzetmeden herkese isonomia (yasa kar┼č─▒s─▒nda e┼čitlik) ve parrhesia (d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ s├Âyleme ├Âzg├╝rl├╝─č├╝) ilkelerinden yararlanma olana─č─▒n─▒ tan─▒r, zek├óca ├╝st├╝n olanlar─▒n, toplumun yarar─▒na uygun olarak, Meclis'te g├Âr├╝┼člerini kabul ettirmelerine izin verir. Buna kar┼č─▒l─▒k, demokratik rejimle y├Ânetilen bug├╝n├╝n b├╝y├╝k devletlerinde, ├Âzg├╝r vatanda┼č─▒n g├Ârevi yaln─▒zca oyunu kulland─▒─č─▒ zaman somutluk kazanmaktad─▒r. Yurdunun yazg─▒s─▒ndan sorumlu olarak yeti┼čen ├Âzg├╝r insan vatanda┼čl─▒k yetkilerini ancak se├žimden se├žime kullanabilmektedir. Ama bu sorumluluk, bu g├Ârev duygusu olu┼čmayabilir de, ya da olu┼čtuktan sonra kolayl─▒kla yitirilebilir; bunun ├žaresi, ├╝zerinde iyi d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č, iyi planlanm─▒┼č bir demokratik e─čitimdir.
Yunan ve Latin yazarlar─▒n─▒n gen├žlerin d├╝┼č├╝nsel ve ahlaksal yeti┼čmesi ├╝zerindeki etki g├╝c├╝n├╝ belki ┼čimdi daha iyi anlayabiliriz. Perikles'in ki┼čili─či, Demosthenes veya Aiskhines'in siyasal bir s├Âylevi gen├ž zihinlerde demokrasinin ne oldu─čunu dolays─▒zca -ve Frans─▒z demokrasisinin ayr─▒nt─▒l─▒ tarihinden daha etkili bir bi├žimde- yerle┼čtirebilir.
─░nsan zihninin kavramlar─▒ do─črudan do─čruya kavrama yetene─činden yoksun oldu─čuna ili┼čkin bir temel g├Âzleme dikkati ├žekme f─▒rsat─▒ daha ├Ânce ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Tan─▒man─▒n duyular arac─▒l─▒─č─▒ ile olu┼čmas─▒ndan ileri gelen bu yeteneksizlik gen├žlerde daha belirgindir, ├ž├╝nk├╝ onlar deneyimden ve zihin olgunlu─čundan yana pek g├╝├žl├╝ de─čildirler; bu y├╝zden de, kar┼č─▒lar─▒na yarg─▒ ya da kavram bi├žiminde ├ž─▒kan verileri, zihinlerinde -analoji yolu ile- i┼člemek ve benimsemek olana─č─▒na sahip de─čildirler (7). ├ľyle g├Âr├╝n├╝yor ki insan akl─▒ -soyut d├╝┼č├╝nce ile uzun bir temas sonunda belli nitelikteki (daha do─črusu kendi zihnine bi├žim veren ilgilerin dizisinde yeri olan) yarg─▒ ve kavramlar─▒ oldu─ču gibi, yani yarg─▒ ve kavram olarak, kavrama ve benimseme al─▒┼čkanl─▒─č─▒n─▒ elde etmedik├že- do─črudan do─čruya yaln─▒zca somut olan─▒, yani bi├žim ve madde birle┼čimini, ilintilik ve evrensel, ger├žek ve ideal birle┼čimini kavramaya elveri┼člidir. Ancak bu somut alg─▒lar─▒n i┼členilmesinden sonra yarg─▒ ve kavram olu┼čur, yani insan tarih ve felsefe d├╝zeylerinde tan─▒maya eri┼čir. Gen├ž zihinlere en somut beslemeyi en y├╝ksek ├Âl├ž├╝de sa─člayan klasik ├ža─č eserleridir. Baz─▒lar─▒n─▒n hakl─▒ olarak estetik temelli bir e─čitim olarak g├Ârd├╝kleri klasik e─čitimin etkilili─či bundan ileri gelmektedir.
«   01   ...    05   06   07   08   09   10   11   12   13   14   15   16   17   18   19   20   21   22   23   24   25   ...    35   »   


´╗┐