´╗┐´╗┐ Ana Sayfa ┬╗ Cumhuriyet Gazetesi Cuma Kitaplar─▒ ┬╗ T├╝rk H├╝manizmi - III : 20


T├ťRK H├ťMAN─░ZM─░ - III

PROF. DR. SUAT S─░NANO─×LU


Olaylar ve insano─člunun eserleri ├╝zerine y├╝r├╝t├╝len muhakemeden hareket eder ve bunlar─▒n i├ž ve d─▒┼č ba─člant─▒lar─▒n─▒n saptanmas─▒ sayesinde, yarg─▒ya g├Ât├╝r├╝r.
Bu, ger├žekler d├╝zeyinde tarihsel and─▒r.
III. Felsefe ya da felsefi tan─▒ma:
Belli bir tarihsel an─▒n olu┼čturdu─ču ger├žekten soyutlanan ideal de─čerlerin incelenmesidir. Buna ideal de─čerlerin -bireyin ruhunda somut bir bi├žimde olu┼čan ideal de─čerlerin- filolojisi de denebilir.
Bu, fikirler d├╝zeyinde statik and─▒r.
IV. Felsefe tarihi ya da felsefe tarihince tan─▒ma:
Tek tek ideal de─čerler ├╝zerine y├╝r├╝tt├╝─č├╝ muhakemeden hareket eder ve bunlar─▒n do─ču┼čum ve geli┼čimlerini saptamak sayesinde, haklar─▒nda yarg─▒ya var─▒r. Bilinen ad─▒ ile felsefe tarihidir; buna ideal de─čerlerin tarihi de diyebiliriz.
Bu, fikirler d├╝zeyinde tarihsel and─▒r.
├çizilen ┼čemadan anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere, filoloji, ger├že─čin insana g├Âr├╝nen hali ile do─črudan do─čruya tan─▒nmas─▒, bilinmesi iken; tarih, felsefe ve felsefe tarihi bu ger├že─či tan─▒maya sonradan uygulanan i┼člemlerdir. Bu i┼člemler, ger├že─či oldu─ču hale getiren ba─člant─▒lar─▒n ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ bi├žiminde, ahlaksal anlam─▒n─▒n belirlendirilmesi bi├žiminde ve nihayet eylemin ya da eserin ahlaksal ve ideal de─čeri ├╝zerine yarg─▒da bulunmaya ula┼čt─▒ran ara┼čt─▒rma bi├žiminde ortaya ├ž─▒kar.
B├Âylece, bu d├Ârt tan─▒ma bi├žiminden -yani filolojik, tarihsel, felsefi ve felsefe tarihince tan─▒ma bi├žimlerinden- ge├žerek insanl─▒─č─▒n b├╝t├╝n manevi deneyimini kucaklayan bir b├╝y├╝k senteze var─▒l─▒r; bu sentez, d├╝┼č├╝nmekte olan benli─čin kesin bir bi├žimde duyulmas─▒ndan ibarettir; daha do─črusu bu sentez, insan─▒ kendi d├╝┼č├╝ncesinin bilincine y├╝kseltmektedir.
┼×u halde yukar─▒da ├žizilen ┼čemay─▒ be┼činci bir evre ile tamamlamak gerekir. Buna felsefenin felsefesi ya da ideal de─čerlerin felsefesi de diyebiliriz:
V. Felsefenin felsefesi ya da ideal de─čerlerin felsefesi:
Bu, ideal de─čerin insanl─▒─č─▒n ideal de─čerlerinden soyutlanarak ├ž─▒kar─▒lmas─▒d─▒r, ya da insan─▒n mutlak ve evrensel birli─če veya hakikate eri┼čmesidir yahut da insan d├╝┼č├╝ncesinin varl─▒─č─▒n─▒n bilincidir: bu ise tek mutlak hakikattir.
Bu, mutlak and─▒r daha do─črusu anlar─▒n yads─▒nmas─▒ ve ebedi hakikate ya da mutlak olarak ideal olana y├╝kselmektir.
G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, bu bir ├že┼čit Cogito ergo sum oluyor; ancak bu Cogito ergo sum, tarih d─▒┼č─▒ bir davran─▒┼čla ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒na yerle┼čtirilmiyor, kuramsal deneyimin var─▒┼č noktas─▒nda beliriyor.
Ku┼čkusuz -ister statik, ister tarihsel, ister ger├žekler d├╝zeyinde, ister fikirler d├╝zeyinde- b├╝t├╝n anlar─▒n yads─▒nmas─▒ insan d├╝┼č├╝ncesinin b├╝t├╝n ├Ânceki aramalar─▒n─▒ yok eder g├Âr├╝n├╝yor; ger├žekte de yok ediyor: atomun par├žalanmas─▒ maddeyi yok etmesi gibi bir durumdur bu. Ancak, insan─▒n maddi ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rmesi i├žin nas─▒l par├žalanm─▒┼č atom de─čil, madde gerekli ise, ayn─▒ bi├žimde, onun manevi ya┼čam─▒ i├žin, en b├╝y├╝k hakikatin d├╝┼č├╝nmekte olan benlik bilinci oldu─čunu yakalayan o derin fakat -sadece bir an i├žin duyulabilece─či i├žin- ge├žici duygu de─čil, kendi evriminin tarihi gereklidir. ├ľzellikle gereklidir, ├ž├╝nk├╝ -kimya ile fizi─čin y├╝zy─▒llar s├╝ren ara┼čt─▒rmalar sonunda atomu par├žalamay─▒ ba┼čarmalar─▒ gibi- insan kendinin ve kendi d├╝┼č├╝ncesinin var oldu─ču bilincine ancak insanl─▒─č─▒n otuz y├╝zy─▒ll─▒k deneyimini yeniden ya┼čay─▒p benimsedikten sonra eri┼čebilmektedir.
«   01   ...    10   11   12   13   14   15   16   17   18   19   20   21   22   23   24   25   26   27   28   29   30   ...    35   »   


´╗┐