´╗┐ Ana Sayfa ┬╗ Cumhuriyet Gazetesi Sal─▒ Kitaplar─▒ ┬╗ Ya┼čamlar : 02


YA┼×AMLAR

PLUTARKHOS

D├ťNYA KLAS─░KLER─░ D─░Z─░S─░: 56


rol oynayabilir veya uzun gezilere ├ž─▒kabilirdi. Fakat o, Roma'yla kuzey ─░talya'dan ba┼čka ancak M─▒s─▒r ile K├╝├ž├╝k Asya'y─▒ gezmi┼č olsa gerek. D├╝nyaca tan─▒nm─▒┼č bir yazar oldu─ču halde, ├╝lkesini sevmeyi, b├╝t├╝n g├╝c├╝n├╝ onun i├žin kullanmay─▒ ahlak borcu sayard─▒; bu y├╝zden Khaironeia'da yap─▒m denetmeni ve arkhont olmaktan y├╝ks├╝nmedi.
Plutarkhos kar─▒s─▒ Timoksena ile mutlu bir aile kurmu┼čtu, d├Ârt o─člu ve bir k─▒z─▒ vard─▒. K─▒z─▒ ├Âl├╝nce Plutarkhos kar─▒s─▒n─▒ avutmak i├žin, bug├╝ne kadar saklanabilen bir yaz─▒ yazm─▒┼čt─▒r. Zaman─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ o─čullar─▒n─▒ ve onlarla birlikte daha ba┼čka gen├žleri okutmakla, yeti┼čtirmekle ge├žirirdi. B├Âylece Platon'un Akademias─▒'n─▒ and─▒ran bir okuma ve ├žal─▒┼čma kurumu olu┼čturdu; burada Sokrates ile Platon'un do─čum g├╝nleri t├Ârenle kutlan─▒rd─▒. Plutarkhos'un kurdu─ču bu okul, hi├žbir ├Ârg├╝tsel yap─▒lanmas─▒ olmamas─▒na kar┼č─▒n III. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člang─▒c─▒na kadar ya┼čayabilmi┼čtir. Okulunda verdi─či derslerden, ├Â─črencileriyle konu┼čmalar─▒ndan yap─▒tlar─▒nda baz─▒ izler g├Âr├╝lebilir.
Plutarkhos'un yaz─▒lar─▒nda bir ─▒┼č─▒k gibi par─▒ldayan ve okuyucuyu s─▒cak bir i├žtenlikle kavrayan y├╝ksek ahlak ├╝lk├╝s├╝, insanl─▒k duygusu ├Âzel ya┼čam─▒na da egemendi. Plutarkhos eski Hellen gelene─čini, bu gelene─čin b─▒rakt─▒─č─▒ an─▒tlar─▒ sever ve sayard─▒. O, Hellenlerin ÔÇťen soylu, tanr─▒lar─▒n en ├žok sevdi─či ulusÔÇŁ oldu─čuna inan─▒rd─▒; bu inanc─▒yla gerek yurdunda, gerekse Romal─▒larda Hellen k├╝lt├╝r├╝ne sayg─▒n─▒n yeniden canlanmas─▒na ku┼čkusuz ├žok yard─▒m etmi┼čtir.
Atalar─▒n─▒n din gelene─čine de ba─čl─▒ kalm─▒┼č, fakat Hellen d├╝┼č├╝n├╝┼č├╝ne ├Âzg├╝ bir d├╝┼č├╝nce ayd─▒nl─▒─č─▒yla, hi├žbir zaman tutucu olmam─▒┼čt─▒r. Ancak ya┼čl─▒l─▒k yap─▒tlar─▒nda gizemsel bir y├Ânseme beliriyor. Plutarkhos en ├žok Delphoi tanr─▒s─▒ Apollon'un rahipleriyle s─▒k─▒ ili┼čki kurmu┼č, hatta 95 y─▒l─▒ndan sonra Delphoi'da ├Âl├╝nceye dek ge├žerli olmak ├╝zere bir rahiplik g├Ârevi alm─▒┼čt─▒r. Delphoi tanr─▒ s├Âz├╝n├╝n Traianus d├Âneminden sonraki kalk─▒nmas─▒nda Plutarkhos'un etkisini aramak do─čru olsa gerek. Yapt─▒klar─▒na kar┼č─▒l─▒k Delphoi'da Plutarkhos i├žin bir an─▒t dikilmi┼čtir. Bu an─▒t─▒n ortaya ├ž─▒kar─▒lan yaz─▒t─▒nda (ne yaz─▒k ki Plutarkhos'un yontusu yaz─▒tla birlikte bulunamam─▒┼čt─▒r) ┼č├Âyle denmektedir: ÔÇťAmphiktyonlar─▒n karar─▒na uyarak Delphoilular Khaironeial─▒larla birlikte Plutarkhos'a bu yontuyu yapt─▒larÔÇŁ.
Plutarkhos ─░.S. yakla┼č─▒k 120 y─▒l─▒nda ├Âlm├╝┼čt├╝r.
Yap─▒tlar─▒ iki b├╝y├╝k ├Âbe─če ayr─▒l─▒r: Ethika (Latincede Moralia) adl─▒ yap─▒tlar ve ya┼čam├Âyk├╝leri.
Ethika adl─▒ yap─▒t─▒nda bir├žok yaz─▒n t├╝r├╝nden yararlanarak ├že┼čitli konular─▒ ele al─▒r. Salt felsefe yaz─▒lar─▒ndan ba┼čka insan ya┼čam─▒n─▒n her alan─▒n─▒ konu eden yaz─▒lar bulunur: Evlilik, ├žocuk e─čitimi, gen├žlerin e─čitiminde ┼čiir okuman─▒n rol├╝, bo┼č inanlar, ya┼čl─▒ bir adam─▒n siyasetle u─čra┼čmas─▒ gerekli mi, de─čil mi konusu, para h─▒rs─▒, gevezelik, dalkavukluk vb. Bundan ba┼čka k├╝lt├╝r tarihini, biyolojiyi, din bilgisini, yaz─▒n─▒ ilgilendiren konular da ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. Plutarkhos bu yaz─▒lar─▒n─▒n hi├žbirinde b├╝y├╝k ve ├Âzg├╝n bir d├╝┼č├╝n adam─▒ olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaz, fakat her s├Âyledi─či, onca eski d├╝┼č├╝nce ve g├Âr├╝┼čleri aktarmas─▒ nedeniyle bile ├žok de─čerlidir.
Felsefe ara┼čt─▒rmalar─▒ Plutarkhos'u ya┼čam─▒n─▒n ge├ž y─▒llar─▒nda tarih ara┼čt─▒rmalar─▒na g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r. Ger├ži gen├ž ya┼č─▒nda da imparator Galba ile Otho'nun ya┼čamlar─▒n─▒ anlatm─▒┼čt─▒; ama bu ya┼čam├Âyk├╝lerinde Plutarkhos'a ├Âzg├╝ anlatma bi├žimi daha belirginle┼čmemi┼čtir.
En ├╝nl├╝, kendinden sonraki d├Ânemleri en ├žok etkileyen yap─▒t─▒, Ko┼čut Ya┼čamlar, 105 ile 115 y─▒llar─▒ aras─▒nda yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ya┼čam├Âyk├╝lerinin her birinde ├Ânce bir Yunanl─▒'n─▒n sonra da bir Romal─▒'n─▒n ya┼čam─▒n─▒ anlat─▒r ve bunlar─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒r. Bu d├╝┼č├╝nce asl─▒nda yeni de─čildi. Romal─▒larda tarihsel ki┼čileri ÔÇťRomal─▒ÔÇŁ ve ÔÇťyabanc─▒ÔÇŁ diye ikiye ay─▒rmak yap─▒lagelen bir ┼čeydi, ├╝stelik kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ inceleme ve anlatma y├Ântemine de Plutarkhos'tan ├Ânce ba┼čvuranlar olmu┼čtur.
«   01   02   03   04   05   06   07   08   09   10   11   12   ...    65   »   


´╗┐